Naar de inhoud

Stroom nu 38,0 ct/kWh Gas € 1,80/m³
enfy, naar de voorpagina
Menu

Welk energiecontract kies je nu?

Advies op 18 november 2026: kies flexibel (variabel, vast 1 jaar of dynamisch). De beursprijzen van stroom en gas waren de afgelopen 30 dagen hoger dan in 92% van de maanden sinds januari 2018.

Laatst bijgewerkt: 18 november 2026, 19:54 · beursprijzen excl. btw, maandbedragen incl. btw · bronnen

Ons advies op 18 november 2026

Kies flexibelVariabel, vast 1 jaar of dynamisch

Kies liever een contract waar je snel weer uit kunt: variabel, vast 1 jaar of dynamisch. Dan zit je niet jaren vast aan het hoge prijsniveau van nu.

  • Beursprijs stroom de afgelopen 30 dagen: gemiddeld 21,3 ct per kWh, tegen 7,6 ct in een doorsnee maand sinds januari 2018 (mediaan). Gas: € 0,90 per m³, tegen € 0,31. Zonder btw en belasting.
  • 3 jaar vast kost nu € 17,82 per maand minder dan 1 jaar vast (goedkoopste aanbieding, gemiddeld huishouden, zonder welkomstbonus).

Prijsniveau nu hoog

Prijsniveau nu: hoog (hoger dan in 92% van de maanden sinds januari 2018)

Vergelijk direct

Waarom? Zo komen we tot dit advies

Geen voorspelling en geen garantie: prijzen kunnen stijgen of dalen. Een vuistregel, geen persoonlijk advies. We verdienen niets aan dit advies: we ontvangen geen commissie en er zijn geen betaalde posities.

Geen voorspelling, geen garantie

Dit is geen voorspelling. We kunnen niets garanderen en geven geen verwachting over de prijzen: ze kunnen stijgen of dalen. Het advies is een vuistregel op basis van het prijsniveau nu ten opzichte van de maanden sinds januari 2018, geen persoonlijk advies. De volgorde in onze vergelijking blijft alleen op kosten. We verdienen niets aan dit advies: we ontvangen geen commissie en er zijn geen betaalde posities.

Hoe hoog zijn de prijzen nu?

We kijken naar de beursprijs: die bepaalt welke leveringsprijs je met een contract vastlegt. De lijn is wat de stroom en het gas van een gemiddeld huishouden per jaar waard zijn tegen de beursprijs van elke maand, zonder btw, belasting, netbeheer en opslag. Nu is dat € 1.260 per jaar, in een doorsnee maand sinds januari 2018 € 442.

  • beurswaarde stroom en gas, € per jaar (per maand)
  • nu
  • hoog: het duurste derde (hoger dan in 67% of meer)
  • laag: het goedkoopste derde (hoger dan in hooguit 33% van de maanden)
  • mediaan
Beurswaarde van stroom en gas voor een gemiddeld huishouden per maand, sinds januari 2018, met het niveau van nu Beurswaarde van een jaar stroom en gas voor een gemiddeld huishouden per maand sinds januari 2018. Nu (de afgelopen 30 dagen): € 1.260 per jaar, hoger dan in 92% van de maanden. Mediaan € 442. Laag tot en met € 332, hoog boven € 558. laag hoog 0 500 1.000 1.500 2.000 2.500 3.000 januari 2018: € 244 per jaar (stroom 3,9 ct/kWh, gas € 0,18/m³) februari 2018: € 269 per jaar (stroom 4,5 ct/kWh, gas € 0,20/m³) maart 2018: € 319 per jaar (stroom 5,2 ct/kWh, gas € 0,23/m³) april 2018: € 253 per jaar (stroom 4,0 ct/kWh, gas € 0,19/m³) mei 2018: € 287 per jaar (stroom 4,7 ct/kWh, gas € 0,21/m³) juni 2018: € 302 per jaar (stroom 5,1 ct/kWh, gas € 0,21/m³) juli 2018: € 308 per jaar (stroom 5,3 ct/kWh, gas € 0,22/m³) augustus 2018: € 332 per jaar (stroom 5,8 ct/kWh, gas € 0,23/m³) september 2018: € 377 per jaar (stroom 6,3 ct/kWh, gas € 0,27/m³) oktober 2018: € 353 per jaar (stroom 6,0 ct/kWh, gas € 0,25/m³) november 2018: € 350 per jaar (stroom 6,2 ct/kWh, gas € 0,24/m³) december 2018: € 338 per jaar (stroom 6,0 ct/kWh, gas € 0,23/m³) januari 2019: € 317 per jaar (stroom 5,8 ct/kWh, gas € 0,21/m³) februari 2019: € 261 per jaar (stroom 4,7 ct/kWh, gas € 0,18/m³) maart 2019: € 226 per jaar (stroom 4,1 ct/kWh, gas € 0,15/m³) april 2019: € 222 per jaar (stroom 4,1 ct/kWh, gas € 0,15/m³) mei 2019: € 208 per jaar (stroom 4,0 ct/kWh, gas € 0,13/m³) juni 2019: € 174 per jaar (stroom 3,6 ct/kWh, gas € 0,10/m³) juli 2019: € 186 per jaar (stroom 4,0 ct/kWh, gas € 0,11/m³) augustus 2019: € 175 per jaar (stroom 3,7 ct/kWh, gas € 0,10/m³) september 2019: € 169 per jaar (stroom 3,7 ct/kWh, gas € 0,09/m³) oktober 2019: € 177 per jaar (stroom 3,8 ct/kWh, gas € 0,10/m³) november 2019: € 221 per jaar (stroom 4,3 ct/kWh, gas € 0,14/m³) december 2019: € 198 per jaar (stroom 3,7 ct/kWh, gas € 0,13/m³) januari 2020: € 182 per jaar (stroom 3,7 ct/kWh, gas € 0,11/m³) februari 2020: € 148 per jaar (stroom 3,0 ct/kWh, gas € 0,09/m³) maart 2020: € 130 per jaar (stroom 2,5 ct/kWh, gas € 0,08/m³) april 2020: € 100 per jaar (stroom 1,9 ct/kWh, gas € 0,06/m³) mei 2020: € 81 per jaar (stroom 1,8 ct/kWh, gas € 0,04/m³) juni 2020: € 106 per jaar (stroom 2,6 ct/kWh, gas € 0,05/m³) juli 2020: € 114 per jaar (stroom 2,9 ct/kWh, gas € 0,05/m³) augustus 2020: € 144 per jaar (stroom 3,4 ct/kWh, gas € 0,07/m³) september 2020: € 195 per jaar (stroom 4,3 ct/kWh, gas € 0,11/m³) oktober 2020: € 202 per jaar (stroom 3,7 ct/kWh, gas € 0,13/m³) november 2020: € 212 per jaar (stroom 4,1 ct/kWh, gas € 0,13/m³) december 2020: € 249 per jaar (stroom 4,8 ct/kWh, gas € 0,16/m³) januari 2021: € 295 per jaar (stroom 5,4 ct/kWh, gas € 0,20/m³) februari 2021: € 263 per jaar (stroom 4,9 ct/kWh, gas € 0,17/m³) maart 2021: € 262 per jaar (stroom 4,9 ct/kWh, gas € 0,17/m³) april 2021: € 296 per jaar (stroom 5,4 ct/kWh, gas € 0,20/m³) mei 2021: € 338 per jaar (stroom 5,6 ct/kWh, gas € 0,24/m³) juni 2021: € 419 per jaar (stroom 7,6 ct/kWh, gas € 0,28/m³) juli 2021: € 492 per jaar (stroom 8,3 ct/kWh, gas € 0,35/m³) augustus 2021: € 562 per jaar (stroom 8,7 ct/kWh, gas € 0,43/m³) september 2021: € 835 per jaar (stroom 13,6 ct/kWh, gas € 0,61/m³) oktober 2021: € 1.114 per jaar (stroom 16,4 ct/kWh, gas € 0,87/m³) november 2021: € 1.103 per jaar (stroom 18,6 ct/kWh, gas € 0,79/m³) december 2021: € 1.486 per jaar (stroom 23,8 ct/kWh, gas € 1,10/m³) januari 2022: € 1.137 per jaar (stroom 18,9 ct/kWh, gas € 0,82/m³) februari 2022: € 1.058 per jaar (stroom 16,8 ct/kWh, gas € 0,79/m³) maart 2022: € 1.682 per jaar (stroom 26,1 ct/kWh, gas € 1,28/m³) april 2022: € 1.299 per jaar (stroom 19,5 ct/kWh, gas € 1,01/m³) mei 2022: € 1.164 per jaar (stroom 18,1 ct/kWh, gas € 0,88/m³) juni 2022: € 1.343 per jaar (stroom 21,1 ct/kWh, gas € 1,01/m³) juli 2022: € 2.100 per jaar (stroom 30,7 ct/kWh, gas € 1,66/m³) augustus 2022: € 2.969 per jaar (stroom 44,7 ct/kWh, gas € 2,30/m³) september 2022: € 2.354 per jaar (stroom 34,2 ct/kWh, gas € 1,86/m³) oktober 2022: € 1.024 per jaar (stroom 15,5 ct/kWh, gas € 0,79/m³) november 2022: € 1.165 per jaar (stroom 17,9 ct/kWh, gas € 0,89/m³) december 2022: € 1.572 per jaar (stroom 25,9 ct/kWh, gas € 1,14/m³) januari 2023: € 820 per jaar (stroom 12,6 ct/kWh, gas € 0,63/m³) februari 2023: € 763 per jaar (stroom 13,5 ct/kWh, gas € 0,53/m³) maart 2023: € 615 per jaar (stroom 10,5 ct/kWh, gas € 0,44/m³) april 2023: € 585 per jaar (stroom 9,9 ct/kWh, gas € 0,42/m³) mei 2023: € 443 per jaar (stroom 7,8 ct/kWh, gas € 0,31/m³) juni 2023: € 481 per jaar (stroom 9,2 ct/kWh, gas € 0,31/m³) juli 2023: € 412 per jaar (stroom 7,2 ct/kWh, gas € 0,29/m³) augustus 2023: € 490 per jaar (stroom 9,1 ct/kWh, gas € 0,32/m³) september 2023: € 535 per jaar (stroom 9,9 ct/kWh, gas € 0,35/m³) oktober 2023: € 566 per jaar (stroom 9,0 ct/kWh, gas € 0,42/m³) november 2023: € 577 per jaar (stroom 9,4 ct/kWh, gas € 0,42/m³) december 2023: € 461 per jaar (stroom 7,3 ct/kWh, gas € 0,34/m³) januari 2024: € 433 per jaar (stroom 7,8 ct/kWh, gas € 0,29/m³) februari 2024: € 364 per jaar (stroom 6,4 ct/kWh, gas € 0,25/m³) maart 2024: € 369 per jaar (stroom 6,3 ct/kWh, gas € 0,26/m³) april 2024: € 374 per jaar (stroom 5,8 ct/kWh, gas € 0,28/m³) mei 2024: € 412 per jaar (stroom 6,6 ct/kWh, gas € 0,31/m³) juni 2024: € 435 per jaar (stroom 6,6 ct/kWh, gas € 0,33/m³) juli 2024: € 416 per jaar (stroom 6,5 ct/kWh, gas € 0,31/m³) augustus 2024: € 489 per jaar (stroom 7,7 ct/kWh, gas € 0,37/m³) september 2024: € 481 per jaar (stroom 7,8 ct/kWh, gas € 0,35/m³) oktober 2024: € 535 per jaar (stroom 8,8 ct/kWh, gas € 0,39/m³) november 2024: € 631 per jaar (stroom 11,4 ct/kWh, gas € 0,43/m³) december 2024: € 625 per jaar (stroom 10,8 ct/kWh, gas € 0,44/m³) januari 2025: € 674 per jaar (stroom 11,7 ct/kWh, gas € 0,47/m³) februari 2025: € 718 per jaar (stroom 12,6 ct/kWh, gas € 0,50/m³) maart 2025: € 558 per jaar (stroom 9,2 ct/kWh, gas € 0,41/m³) april 2025: € 465 per jaar (stroom 7,5 ct/kWh, gas € 0,34/m³) mei 2025: € 435 per jaar (stroom 6,4 ct/kWh, gas € 0,34/m³) juni 2025: € 455 per jaar (stroom 6,8 ct/kWh, gas € 0,35/m³) juli 2025: € 482 per jaar (stroom 8,8 ct/kWh, gas € 0,32/m³) augustus 2025: € 441 per jaar (stroom 7,5 ct/kWh, gas € 0,31/m³) september 2025: € 447 per jaar (stroom 7,8 ct/kWh, gas € 0,31/m³) oktober 2025: € 459 per jaar (stroom 8,2 ct/kWh, gas € 0,31/m³) november 2025: € 477 per jaar (stroom 9,4 ct/kWh, gas € 0,30/m³) december 2025: € 440 per jaar (stroom 8,8 ct/kWh, gas € 0,27/m³) januari 2026: € 542 per jaar (stroom 10,8 ct/kWh, gas € 0,33/m³) februari 2026: € 495 per jaar (stroom 9,3 ct/kWh, gas € 0,32/m³) maart 2026: € 652 per jaar (stroom 9,9 ct/kWh, gas € 0,50/m³) april 2026: € 569 per jaar (stroom 8,5 ct/kWh, gas € 0,44/m³) mei 2026: € 607 per jaar (stroom 9,5 ct/kWh, gas € 0,46/m³) juni 2026: € 629 per jaar (stroom 11,0 ct/kWh, gas € 0,44/m³) juli 2026: € 684 per jaar (stroom 10,6 ct/kWh, gas € 0,52/m³) augustus 2026: € 798 per jaar (stroom 12,5 ct/kWh, gas € 0,60/m³) september 2026: € 975 per jaar (stroom 15,2 ct/kWh, gas € 0,74/m³) oktober 2026: € 1.108 per jaar (stroom 17,2 ct/kWh, gas € 0,84/m³) Nu € 1.260 '18 '20 '22 '24 '26
Nu tegenover de maanden sinds januari 2018Beursprijs excl. btw · nu = de afgelopen 30 dagen
WatNuMediaanHoger dan in
Stroom, per kWh 21,32 ct 7,57 ct 94% van de maanden
Gas, per m³ € 0,8981 € 0,3123 92% van de maanden
Stroom en gas samen, gemiddeld huishouden per jaar € 1.260 € 442 92% van de maanden
Gemiddeld per jaarBeursprijs excl. btw; gemiddeld huishouden 2.580 kWh + 790 m³
JaarStroom per kWhGas per m³Huishouden per jaar
2026 (t/m oktober) 11,44 ct € 0,5197 € 706
2025 8,70 ct € 0,3540 € 504
2024 7,71 ct € 0,3352 € 464
2023 9,61 ct € 0,3978 € 562
2022 24,12 ct € 1,2023 € 1.572
2021 10,26 ct € 0,4522 € 622
2020 3,22 ct € 0,0912 € 155
2019 4,12 ct € 0,1326 € 211
2018 5,25 ct € 0,2225 € 311

Mediaan = de middelste maand: de helft van de maanden was goedkoper, de helft duurder. Day-ahead-prijs per jaar · Energieprijsindex

Wat kost langer vastzetten nu?

Leveranciers kiezen zelf de prijs van elke looptijd. Daarom staat hier wat elke contractvorm nu kost voor een gemiddeld huishouden. Dat is een feit van vandaag, geen voorspelling: weeg het mee naast het advies. 3 jaar vast kost nu € 17,82 per maand minder dan 1 jaar vast (goedkoopste aanbieding, gemiddeld huishouden, zonder welkomstbonus).

Let op: 3 jaar vast is nu per maand goedkoper dan 1 jaar vast. Wil je zekerheid, dan kan langer vast daarom ook nu passen. Je legt dan wel het huidige prijsniveau voor die hele looptijd vast, en dalen de prijzen, dan kost tussentijds overstappen een opzegvergoeding.

Goedkoopste en gemiddelde maandbedrag per contractvorm voor een gemiddeld huishouden, incl. btw, zonder welkomstbonus
ContractvormGoedkoopste per maandBijGemiddeld per maandVerschil met 1 jaar vastAanbiedingen
Variabel past bij het advies Prijs kan wijzigen, altijd opzegbaar € 197,53 Energiek € 254,53 − € 20,00 43
Vast 1 jaar past bij het advies Prijs staat 1 jaar vast € 217,53 Innova Energie € 246,65 basis 48
Vast 2 jaar Prijs staat 2 jaar vast € 207,36 Innova Energie € 213,98 − € 10,17 8
Vast 3 jaar Prijs staat 3 jaar vast € 199,71 Innova Energie € 213,31 − € 17,82 17
Vast 4 jaar Prijs staat 4 jaar vast € 200,28 Clean Energy € 200,27 − € 17,25 1
Vast 5 jaar Prijs staat 5 jaar vast € 206,04 Clean Energy € 206,03 − € 11,49 1
Dynamisch (schatting) past bij het advies Beursprijs per kwartier of uur € 172,28 Energiek € 178,19 − € 45,25 24

Gemiddeld huishouden (2.580 kWh, 790 m³, Liander), incl. energiebelasting, netbeheer en btw, zonder welkomstbonus; verschil = goedkoopste van die vorm min goedkoopste 1 jaar vast. Dynamisch is een schatting op de beursprijzen van de afgelopen 12 maanden. Bereken het voor jouw adres

Onze vuistregel

We vergelijken de beursprijzen van stroom en gas van de afgelopen 30 dagen met elke maand sinds januari 2018. Zijn ze hoger dan in 67% of meer van die maanden (het duurste derde), dan adviseren we flexibel: variabel, vast 1 jaar of dynamisch. Zijn ze hoger dan in hooguit 33% van de maanden (het goedkoopste derde), dan adviseren we langer vastzetten te overwegen: vast 3 jaar, of 2 of 5 jaar als dat wordt aangeboden. Daartussen hebben we geen voorkeur.

De regel: prijsniveau en advies
PrijsniveauWanneerAdvies
Hoognu Hoger dan in 67% of meer van de maanden (het duurste derde) Kies flexibel: variabel, vast 1 jaar of dynamisch
Gemiddeld Daartussen Geen voorkeur: kies op kosten en op wat je prettig vindt
Laag Hoger dan in hooguit 33% van de maanden (het goedkoopste derde) Overweeg langer vast: 3 jaar, of 2 of 5 jaar als dat wordt aangeboden

Waarom deze regel?

  • Met een vast contract ligt je leveringsprijs de hele looptijd vast. Zet je vast als de prijzen hoog zijn, dan betaal je dat hoge tarief ook als de prijzen daarna dalen. Eerder overstappen kost dan een opzegvergoeding.
  • Met variabel, 1 jaar vast of dynamisch kun je sneller mee als de prijzen dalen. Stijgen ze verder, dan betaal je ook sneller meer.
  • Bij lage prijzen werkt het andersom: met langer vast houd je het lage tarief, ook als de prijzen later stijgen.
  • Hoe de prijzen gaan lopen, weet niemand. Daarom kijken we alleen naar het niveau van nu ten opzichte van de afgelopen jaren, niet naar een verwachting.
  • Energiebelasting en netbeheerkosten betaal je bij elk contract even hoog. Die tellen daarom niet mee: we kijken naar de beursprijs, het deel van je rekening dat je met de contractvorm wel of niet vastlegt.

Wat past bij jou?

Het advies gaat over het prijsniveau. Jouw situatie telt minstens zo zwaar: of je verbruik kunt verschuiven en hoeveel zekerheid je wilt.

Dynamisch: als je je verbruik kunt verschuiven

Bij dynamisch betaal je per uur of kwartier de beursprijs plus een vaste opslag. Dat past vooral als je stroom kunt gebruiken wanneer die goedkoop is: een elektrische auto die slim laadt, een thuisbatterij, een warmtepomp met slimme sturing, of de was en de vaatwasser op een goedkoop uur. Gas heeft bij dynamisch één prijs per dag; daar valt weinig te verschuiven. Zonder verschuiven betaal je de gemiddelde beursprijs, ook in dure uren en in een koude, windstille winter. Je kunt altijd opzeggen.

Vast: als je zekerheid wilt

Wil je precies weten wat je per maand betaalt, bijvoorbeeld met een krap budget? Dan past vast beter, ook als de prijzen hoog zijn. Met 1 jaar vast heb je zekerheid en kies je na een jaar opnieuw. Tussentijds opzeggen kan, maar kost een opzegvergoeding volgens een vaste formule uit de Energiewet.

Variabel: als je flexibel wilt blijven

Een variabel contract kun je altijd opzeggen, zonder opzegvergoeding. De leverancier mag de prijs aanpassen; bij een modelcontract alleen per kwartaal en een maand vooraf gemeld. Dalen de prijzen, dan volgt je tarief meestal binnen een paar maanden; stijgen ze, dan ook.

Zo rekenen we

  • Vergelijkingsperiode: elke volledige maand sinds januari 2018 tot en met oktober 2026 (106 maanden), met het maandgemiddelde van de day-ahead-stroomprijs en de gasdagprijs uit onze prijshistorie.
  • Nu: het gemiddelde van de beursprijzen van de afgelopen 30 dagen (stroom per uur of kwartier, gas per gasdag).
  • Stroom en gas samen: wat het verbruik van een gemiddeld huishouden (2.580 kWh en 790 m³ per jaar, CBS 2025) kost tegen die beursprijzen, zonder btw, energiebelasting, netbeheer en opslag van de leverancier.
  • Percentiel: het deel van de maanden waarin die waarde lager was dan nu, afgerond op hele procenten.
  • Regel: vanaf 67% hoog (flexibel), tot en met 33% laag (langer vast overwegen), daartussen geen voorkeur. Het advies wordt elke dag opnieuw berekend en staat met datum op de pagina.
  • Looptijden: het goedkoopste en gemiddelde maandbedrag per contractvorm voor een gemiddeld huishouden (Liander, ingangsdatum de 1e van volgende maand), uit onze rekenkern, zonder welkomstbonus. Dynamisch is een schatting op de beursprijzen van de afgelopen 12 maanden.
  • Het advies verandert niets aan de volgorde in de vergelijking: die blijft alleen op kosten.

Meer over onze methode: Hoe wij vergelijken.

Veelgestelde vragen

Welk energiecontract kan ik nu het beste kiezen?

Advies op 18 november 2026: kies flexibel (variabel, vast 1 jaar of dynamisch). De beursprijzen van stroom en gas waren de afgelopen 30 dagen hoger dan in 92% van de maanden sinds januari 2018. Kies liever een contract waar je snel weer uit kunt: variabel, vast 1 jaar of dynamisch. Dan zit je niet jaren vast aan het hoge prijsniveau van nu. Het blijft een vuistregel: vergelijk altijd de kosten voor jouw adres en verbruik.

Voorspellen jullie de energieprijzen?

Nee. We kunnen niets garanderen en geven geen verwachting: prijzen kunnen stijgen of dalen. We kijken alleen hoe hoog de beursprijzen nu zijn ten opzichte van de afgelopen jaren, en zeggen welke contractvorm daar volgens een vaste vuistregel bij past.

Waarom tellen energiebelasting en netbeheerkosten niet mee?

Die betaal je bij elk contract even hoog. Het deel dat je met je contractvorm vastlegt of niet, is de leveringsprijs, en die volgt de beursprijs.

Wanneer verandert het advies?

We rekenen het elke dag opnieuw uit met de beursprijzen van de afgelopen 30 dagen. Komt het prijsniveau in een ander derde, dan verandert het advies vanzelf. Dit advies is van 18 november 2026.

Is dynamisch iets voor mij?

Vooral als je je stroomverbruik kunt verschuiven naar goedkope uren, bijvoorbeeld met een elektrische auto, een thuisbatterij of een warmtepomp. Zonder verschuiven betaal je de gemiddelde beursprijs, ook in dure uren.

Verdienen jullie aan dit advies?

We verdienen niets aan dit advies: we ontvangen geen commissie en er zijn geen betaalde posities. De volgorde in de vergelijking blijft alleen op kosten.

Bronnen

  1. Day-ahead stroomprijs NL, maandgemiddelde (excl. btw) — Eigen berekening uit day-ahead-marktprijzen (EPEX SPOT / SDAC, prijzen excl. btw) via ENTSO-E Transparency Platform, EnergyZero.
  2. Gasdagprijs NL, maandgemiddelde (excl. btw) — Eigen berekening uit day-ahead-marktprijzen (EPEX SPOT / SDAC, prijzen excl. btw) via EnergyZero.
  3. Tarieven van alle leveranciers die we volgen, gecontroleerd en doorgerekend met onze rekenkern
  4. Gemiddeld verbruik: CBS 2025

Laatst bijgewerkt: 18 november 2026, 19:54. Deze pagina wordt opnieuw opgebouwd zodra er nieuwe beursprijzen of tarieven zijn.

Fout gezien? Meld het — we controleren elke melding.

Goedkoopst nu € 193,88/mnd gemiddeld huishouden, incl. bonus Vergelijk